બીમારી ક્યારેક મનમાં નહીં,
મગજમાં હોય છે.

વાઈ એ મગજમાં વીજપ્રવાહની અનિયમિતતાથી થતો ન્યુરોલોજિકલ રોગ છે — ભૂત-પ્રેત, કાળો જાદુ કે બુદ્ધિની ઊણપ નહીં. દુનિયાના વાઈના દર્દીઓમાંથી લગભગ છઠ્ઠો ભાગ ભારતમાં છે, છતાં મોટાભાગના દર્દી ડૉક્ટર પહેલાં ભુવા પાસે પહોંચે છે; કેટલાક વિસ્તારોમાં ૯૦%થી વધુ દર્દીઓને યોગ્ય સારવાર મળતી જ નથી. નિયમિત દવાથી લગભગ ૭૦% દર્દીઓની ફીટ સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જાય છે. દોરા-ધાગામાં ગુમાવેલો સમય જ આ રોગની સૌથી મોંઘી કિંમત છે.

ફંક્શનલ ન્યુરોલોજિકલ ડિસઓર્ડર સાચી બીમારી છે — મગજના નેટવર્કની ખરેખરી ખામી, જે દર્દીના કાબૂમાં નથી. સ્કેન અભ્યાસોમાં આવા દર્દીઓના મગજની પ્રવૃત્તિ નાટક કરનારા કરતાં સ્પષ્ટ રીતે અલગ દેખાય છે. તેનું નિદાન 'બીજું કંઈ ન મળ્યું' એમ કહીને નહીં, પણ ચોક્કસ તપાસનાં ચિહ્નોથી થાય છે, અને ન્યુરોલોજી OPDમાં આવતા લગભગ પાંચમાંથી એક દર્દીમાં તે જોવા મળે છે. સમજાવટ, ફિઝિયોથેરાપી અને મનોચિકિત્સાથી લગભગ અડધાથી વધુ દર્દીઓ એક વર્ષમાં નોંધપાત્ર સુધરે છે. 'નાટક કરે છે' કહેવું ખોટું પણ છે અને નુકસાનકારક પણ.

લકવા પછીની હતાશા લગભગ ત્રીજા ભાગના દર્દીઓને થાય છે અને તે સંજોગો જેટલી જ મગજની ઈજાની સીધી અસર છે. સારવાર ન થાય તો શારીરિક રિકવરી ધીમી પડે છે, અપંગતા વધે છે અને મૃત્યુનું જોખમ પણ વધે છે. દવા અને થેરાપીથી તે સુધરે છે, અને તેની સારવારથી ફિઝિયોથેરાપીનું પરિણામ પણ સુધરે છે. 'સ્ટ્રોક આવ્યો છે એટલે ઉદાસ તો રહે જ' — આ જ વાક્ય દર્દીને વર્ષો સુધી સારવાર વગર રાખે છે.

ઉંમર સાથે યાદ આવતાં વાર લાગે — પણ પૈસાનો હિસાબ, ઘરનો રસ્તો કે સ્વજનોને ઓળખવાનું ભુલાઈ જવું એ સામાન્ય ઘડપણ નથી. B12ની ઊણપ, થાઇરોઇડ, હતાશા, મગજમાં પાણી ભરાવું (NPH) અને માથામાં જૂનું લોહી જામવું — આ કારણો વહેલાં પકડાય તો યાદશક્તિ પાછી આવી શકે છે. અલ્ઝાઇમરમાં પણ વહેલું નિદાન વર્ષો સુધી સારી સ્થિતિ જાળવે છે અને પરિવારને આયોજનનો સમય આપે છે.

મોટાભાગના કિસ્સામાં ખરેખર જરૂર નથી. પણ ૪૫ પછી પહેલી વારનાં લક્ષણો, થોડા દિવસોમાં અચાનક શરૂઆત, દૃશ્ય-ભ્રમ, તાવ, વધ-ઘટ થતી ગૂંચવણ કે કોઈ પણ નવું ન્યુરોલોજિકલ ચિહ્ન — આ બધું જવાબ સંપૂર્ણપણે બદલી નાખે છે. ઑટોઇમ્યૂન એન્સેફેલાઇટિસ, મગજની ગાંઠ, વિલ્સન રોગ અને થાઇરોઇડની તકલીફ — આ બધાંની મહિનાઓ સુધી 'સ્કિઝોફ્રેનિયા' કે 'બાયપોલર' તરીકે સારવાર થયાના દાખલા છે. તપાસ કરાવવી એ વધુ પડતી સાવચેતી નથી — એ કાયમી દવા અને સંપૂર્ણ સાજા થવા વચ્ચેનો ફરક છે.

ડોપામિન એગોનિસ્ટ દવા લેતા દર્દીમાં જુગાર, બેફામ ખર્ચ, સતત ખાધા કરવું કે વધુ પડતી જાતીય ઇચ્છા દેખાય તો તે મોટેભાગે દવાની આડઅસર છે — ચારિત્ર્યનો દોષ કે ડિમેન્શિયા નહીં — અને દવા ગોઠવતાં જ તે શમી જાય છે. એ જ રીતે દૃશ્ય-ભ્રમ માટે પણ પહેલાં દવાની સમીક્ષા જરૂરી છે. આ લક્ષણો માટે પરિવાર જે અપરાધભાવ વર્ષો સુધી વેઠે છે, તે એક જ દવા-સમીક્ષાથી દૂર થઈ શકે છે.